Ang Unggoy ug ang Aninipot

Usa ka Bisayang sugilanon gikan sa Panay: ang garboso nga si Arnomongo, kapitan sa mga unggoy, mitawag nga talawan sa usa ka gamay nga aninipot tungod kay nagdala kini og suga. Busa nag-inusara si Iput-Iput nga miadto aron atubangon ang tibuok panon, ug midaog siya nga wala mohapak bisan kausa.

Rehiyon: Panay, Visayas

Kultural nga kasayuran

Ang sugilanon gipatik isip "Arnomongo and Iput-Iput (The Ape and the Firefly)" ni Berton L. Maxfield ug W. H. Millington, duha ka Amerikanong magtutudlo sa Iloilo ug Mandurriao sa Panay, sa Journal of American Folk-Lore niadtong 1907. Gitigom nila ang ilang mga Bisayang sugilanon gikan sa mga magtutudlo ug mga estudyante, ug kon ang usa ka sugilanon gikan sa magtutudlo nga nahibalo og Kinatsila, gisusi nila kini uban sa mga bata nga wala mahibalo og Kinatsila, aron dili kini mahimong hubad sa usa ka sugilanong Kinatsila. Ang titulo naghatag sa duha ka mananap sa mga ngalang Arnomongo ug Iput-Iput, nga gihubad sa mga nagtigom isip ang dakong unggoy ug ang aninipot; niining pagsaysay, mao kini ang kaugalingong ngalan sa mga karakter. Si Dean S. Fansler nagpatik og bersiyon gikan sa Bicol sa Filipino Popular Tales (1921), nga gisugilon ni Pedro D. L. Sorreta sa Albay, kinsa miingon nga komon kaayo kini sa isla sa Catanduanes. Niini, usa ka unggoy ang mipapahawa sa usa ka gikapoy nga alindahaw gikan sa iyang kahoy, ang igsoong lalaki sa alindahaw, ang hari sa mga alindahaw, nagpadala og hagit, ug ang mga alindahaw mitugpa sa agtang sa mga unggoy. Gidugtong ni Fansler ang unang katunga sa sugilanon sa Panay ngadto sa usa ka sugilanong Kapampangan bahin sa usa ka hukmanan sa mga mananap, diin usa ka aninipot nagdala usab sa iyang suga tungod sa usa ka lamok. Gitudlo niya ang samang lansis sa "The Dog and the Sparrow", nga gipatik sa managsuong Grimm, ug sa usa ka pabula gikan sa Celebes bahin sa usa ka alibangbang ug napulo ka unggoy, ug gibutang niya ang sugilanon sa dakong pundok sa mga sugilanon bahin sa mga gubat tali sa mga linalang nga may pako sa kahanginan ug sa mga mananap nga upat og tiil. Nagtuo siya nga ang mga porma gikan sa Bicol ug sa Kabisay-an lumad sa kapuloan ug wala moabot dinhi pinaagi sa mga Espanyol.

Ang Bisayang sugilanon bahin sa dakong unggoy ug sa aninipot, nga natigom sa Panay kapin sa usa ka gatos ka tuig na ang milabay, gisubli alang sa mga bata.

Mga tinubdan

Ubang mga sugilanon

Maria Makiling – Tigbantay sa Kalasangan — Ang malumong diwata sa Bukid Makiling nagtudlo sa usa ka bata nga labing manggihatagon ang kalasangan kon kuhaon lamang sa mga tawo ang ilang gikinahanglan.
Ibong Adarna – Ang Awit nga Makaayo — Gipangita ni Prinsipe Juan ang masilawong Adarna, kansang pito ka awit makaayo sa iyang amahan ug nagpakita nga ang tinuod nga kaisog anaa sa mapailobong kasingkasing.
Malakas ug Maganda – Ang Unang mga Tawo — Usa ka malumong sugilanon sa paglalang: usa ka gikapoy nga langgam nga walay kapahulayan, mga isla nga gihulog sa langit, usa ka kawayan nga nabuka, ug ang unang duha ka tawo nga magkauban nga nagtukod og puloy-anan.
Bernardo Carpio – Ang Kusgan nga Lalaki sa Bukid — Si Bernardo Carpio, nga mas kusgan pa kaysa napulo ka lalaki, nakakat-on nga ang kusog alang sa pagpanalipod sa uban, ug usa ka gabii nga may bagyo, kinahanglan niya kini pamatud-an taliwala sa duha ka bukid.
Daragang Magayon ug ang Bulkan sa Mayon — Usa ka Bikolanong sugilanon bahin kang Daragang Magayon ug Panganoron ug sa matahom nga bukid nga mitungha gikan sa ilang handumanan.
Ang Nawala nga Kasingkasing sa Manananggal — Usa ka malumong sugilanon sa kagabhion bahin sa usa ka mingaw nga manananggal, usa ka maisog nga bata, ug sa bulawang kasingkasing nga naggiya pauli.
Ang Tikbalang nga Nahisalaag — Usa ka buotang tikbalang ug usa ka matinabangong magpapanaw ang nagtinabangay aron makit-an ang dalan pauli sa kalasangang gihayagan sa bulan.
Ang Naghunghong nga mga Pino sa Sagada — Sa gabonon nga agianan sa pino sa Sagada, gitudloan ni Lola si Amaya sa pagpaminaw sa lasang: sa mga langgam, sa sapa, ug sa hangin nga nagpasidaan sa ulan. Samtang gimingaw pa sa iyang lolo, nakat-onan ni Amaya kon unsaon paghinumdom sa iyang pamilya ang ilang mga minahal, ug kon unsaon pagtahod duol sa nagbitay nga mga lungon.
Ang Higante sa Guiting-Guiting — Nakakat-on si Mara, usa ka batang babaye nga kanunay nagdali, gikan sa tigulang nga mangingisda ug giya nga si Mang Isko nga ang hait nga bukid sa Sibuyan usa ka puy-anan nga angay tahuron, dili premyo nga sakupon.
Ang Managsoon ug ang Lubi — Sa Camiguin, gidawat sa mainampingon nga si Marco ug sa paspas nga si Paolo ang hagit sa ilang amahan bahin sa lubi, ug nadiskobrehan nila kon unsa ang ilang mahimo kon magkauban.
Si Bao ug si Unggoy — Usa ka punoan sa saging ang naanod sa suba, ug gusto ni Bao nga bahinon kini nga patas. Gisakmit ni Unggoy ang dahonan nga katunga, unya ang matag usa ka saging, mao nga nakahunahuna si Bao og maalamong ideya. Usa ka pabulang Tagalog bahin sa pagpaambit, ug bahin sa usa ka gamay ug hinay nga bao nga mas nakaila sa suba kaysa bisan kinsa.
Nganong Biak ang Kuko sa Kabaw — Usa ka pabulang Tagalog gikan sa Laguna: gikataw-an sa usa ka garbosong kabaw ang usa ka hinay nga gamayng bao, ug napildi ang kabaw sa lumba latas sa pito ka lunhaw nga bungtod.
Ang Banog ug ang Himungaan — Usa ka Tagalog nga leyenda sa mga mananap: usa ka himungaan ang nanghulam sa pulseras nga bulawan sa iyang higala nga si Banog para sa pista, nawala kini samtang nagsayaw siya, ug kinahanglan siyang mohukom kon unsay iyang isulti kang Banog.
Ang Habol ni Lolo — Usa ka sugilanong Tagalog gikan sa Malabon: sa dihang nakulangan sila sa bugas, nakakita si Nilo ug paagi aron magpabilin si Lolo sa balay, pinaagi sa usa ka gunting ug usa ka daang habol nga may mga badlis.
Ang Hukmanan sa mga Hayop ni Sinukuan — Usa ka sugilanong Kapampangan bahin kang Sinukuan, ang maalamong maghuhukom sa Bukid Arayat, ug sa usa ka gamay nga langgam nga dili makatulog nga gustong silotan ang saba nga baki.
Apolaki ug Mayari – Ang Adlaw ug ang Bulan — Usa ka mito sa mga Kapampangan bahin kanila Apolaki ug Mayari, ang anak nga lalaki ug anak nga babaye ni Bathala, nga nag-away tungod sa kalibutan ug nakakat-on sa pagpaambit sa langit.
Si Angalo ug ang mga Taytayan sa Asin — Usa ka Ilokanong mito: ang higanteng si Angalo nagbutang og ginatos ka taytayan nga kawayan tabok sa dagat alang sa usa ka balay nga puti nga asin, ug gipuyat niya ang natulog nga Kadagatan. Ingon niini nahimong parat ang dagat.
Ang mga Kagang ug ang mga Balod — Usa ka sugilanon sa mananap nga Bisaya gikan sa Panay: ang tibuok lungsod sa mga kagang nga dili makatulog nagmartsa paubos sa dagat aron pahiloman ang sabaan nga mga balod, ug ang ilang higala nga si Pasayan misulay pagpasidaan kanila.
Ngano nga Mokiwal ang Ikog sa mga Iro — Usa ka Bisayang sugilanon sa mga mananap gikan sa Panay: kinahanglang dad-on sa usa ka tigulang nga iro ug sa usa ka mabinantayon nga iring ang usa ka mahikanhong singsing tabok sa usa ka lapad nga suba, ug usa ra kanila ang mopauli aron isulti ang tinuod.