Si Angalo ug ang mga Taytayan sa Asin

Kultural nga kasayuran

Usa ra ka giimprentang pagsaysay ang gigikanan niining sugilanona. Sa "Filipino Popular Tales" (1921) ni Dean S. Fansler, kini ang ika-80 nga sugilanon, "Why the Ocean is Salty". Gisaysay kini ni José M. Paredes nga taga-Bangued (sakop kaniadto sa Ilocos Sur, karon kapital sa Abra), nga nakadungog niini gikan sa usa ka mag-uuma. Misulat si Fansler nga wala siyay nahibaloan nga susama nga bersyon bisan asa. Ang-ngalo ang iyang pagbaybay sa ngalan sa higante, ug giingon niya nga mao ra kini si Angalo, nga, sumala sa gisulat ni Fansler sa laing bahin sa libro, mao ang bida sa daghang Ilokanong alamat nga gisaysay daplin sa Suba sa Abra. Gikutlo usab niya si Blumentritt, nga mitawag kang Angangalo nga "ang Adan sa mga Ilokano", usa ka higante nga naghimo sa kalibutan sumala sa sugo sa labing hataas nga diyos. Niadtong 1889, gisulat sa Ilokanong magsusulat nga si Isabelo de los Reyes ang laing pagsaysay nga, sumala niya, nahibaloan sa matag Ilokano. Niini, ingon ka taas si Angngaló nga moabot sa langit ang iyang ulo ug ang usa ka lakang modala kaniya gikan sa Vigan ngadto sa Manila, ug ang yuta nga iyang gikalot gikan sa patag mahimong kabukiran ug kabungtoran. Gusto sa iyang tulo ka anak nga babaye nga magdala og asin ngadto sa Manila, ug gidala niya sila tabok sa dagat; sa tunga-tunga sa dagat, nahulog sila sa tubig uban sa ilang mga karga, ug sukad niadto parat na ang dagat. Gisaysay usab ni De los Reyes ang usa ka dako kaayong tunob sa bato nga gitawag og Bangbang, sa baba sa Suba sa Abra, nga giingon nga kang Angalo. Daghang katawhan ang adunay sugilanon kon nganong parat ang dagat. Sa usa ka sugilanong-bayan sa Norway, ang tubag mao ang usa ka galingan nga may salamangka nga padayong naggaling og asin sa salog sa dagat.

Mga tinubdan

• Dean S. Fansler, "Filipino Popular Tales" (1921), Tale 80: "Why the Ocean is Salty"
• Isabelo de los Reyes, "El Folk-lore Filipino", vol. I (1889), chapter XIV: "Cosmogonía"

Ubang mga sugilanon

• Maria Makiling – Tigbantay sa Kalasangan — Ang malumong diwata sa Bukid Makiling nagtudlo sa usa ka bata nga labing manggihatagon ang kalasangan kon kuhaon lamang sa mga tawo ang ilang gikinahanglan.
• Ibong Adarna – Ang Awit nga Makaayo — Gipangita ni Prinsipe Juan ang masilawong Adarna, kansang pito ka awit makaayo sa iyang amahan ug nagpakita nga ang tinuod nga kaisog anaa sa mapailobong kasingkasing.
• Malakas ug Maganda – Ang Unang mga Tawo — Usa ka malumong sugilanon sa paglalang: usa ka gikapoy nga langgam nga walay kapahulayan, mga isla nga gihulog sa langit, usa ka kawayan nga nabuka, ug ang unang duha ka tawo nga magkauban nga nagtukod og puloy-anan.
• Bernardo Carpio – Ang Kusgan nga Lalaki sa Bukid — Si Bernardo Carpio, nga mas kusgan pa kaysa napulo ka lalaki, nakakat-on nga ang kusog alang sa pagpanalipod sa uban, ug usa ka gabii nga may bagyo, kinahanglan niya kini pamatud-an taliwala sa duha ka bukid.
• Daragang Magayon ug ang Bulkan sa Mayon — Usa ka Bikolanong sugilanon bahin kang Daragang Magayon ug Panganoron ug sa matahom nga bukid nga mitungha gikan sa ilang handumanan.
• Ang Nawala nga Kasingkasing sa Manananggal — Usa ka malumong sugilanon sa kagabhion bahin sa usa ka mingaw nga manananggal, usa ka maisog nga bata, ug sa bulawang kasingkasing nga naggiya pauli.
• Ang Tikbalang nga Nahisalaag — Usa ka buotang tikbalang ug usa ka matinabangong magpapanaw ang nagtinabangay aron makit-an ang dalan pauli sa kalasangang gihayagan sa bulan.
• Ang Naghunghong nga mga Pino sa Sagada — Sa gabonon nga agianan sa pino sa Sagada, gitudloan ni Lola si Amaya sa pagpaminaw sa lasang: sa mga langgam, sa sapa, ug sa hangin nga nagpasidaan sa ulan. Samtang gimingaw pa sa iyang lolo, nakat-onan ni Amaya kon unsaon paghinumdom sa iyang pamilya ang ilang mga minahal, ug kon unsaon pagtahod duol sa nagbitay nga mga lungon.
• Ang Higante sa Guiting-Guiting — Nakakat-on si Mara, usa ka batang babaye nga kanunay nagdali, gikan sa tigulang nga mangingisda ug giya nga si Mang Isko nga ang hait nga bukid sa Sibuyan usa ka puy-anan nga angay tahuron, dili premyo nga sakupon.
• Ang Managsoon ug ang Lubi — Sa Camiguin, gidawat sa mainampingon nga si Marco ug sa paspas nga si Paolo ang hagit sa ilang amahan bahin sa lubi, ug nadiskobrehan nila kon unsa ang ilang mahimo kon magkauban.
• Si Bao ug si Unggoy — Usa ka punoan sa saging ang naanod sa suba, ug gusto ni Bao nga bahinon kini nga patas. Gisakmit ni Unggoy ang dahonan nga katunga, unya ang matag usa ka saging, mao nga nakahunahuna si Bao og maalamong ideya. Usa ka pabulang Tagalog bahin sa pagpaambit, ug bahin sa usa ka gamay ug hinay nga bao nga mas nakaila sa suba kaysa bisan kinsa.
• Nganong Biak ang Kuko sa Kabaw — Usa ka pabulang Tagalog gikan sa Laguna: gikataw-an sa usa ka garbosong kabaw ang usa ka hinay nga gamayng bao, ug napildi ang kabaw sa lumba latas sa pito ka lunhaw nga bungtod.
• Ang Banog ug ang Himungaan — Usa ka Tagalog nga leyenda sa mga mananap: usa ka himungaan ang nanghulam sa pulseras nga bulawan sa iyang higala nga si Banog para sa pista, nawala kini samtang nagsayaw siya, ug kinahanglan siyang mohukom kon unsay iyang isulti kang Banog.
• Ang Habol ni Lolo — Usa ka sugilanong Tagalog gikan sa Malabon: sa dihang nakulangan sila sa bugas, nakakita si Nilo ug paagi aron magpabilin si Lolo sa balay, pinaagi sa usa ka gunting ug usa ka daang habol nga may mga badlis.
• Ang Hukmanan sa mga Hayop ni Sinukuan — Usa ka sugilanong Kapampangan bahin kang Sinukuan, ang maalamong maghuhukom sa Bukid Arayat, ug sa usa ka gamay nga langgam nga dili makatulog nga gustong silotan ang saba nga baki.
• Apolaki ug Mayari – Ang Adlaw ug ang Bulan — Usa ka mito sa mga Kapampangan bahin kanila Apolaki ug Mayari, ang anak nga lalaki ug anak nga babaye ni Bathala, nga nag-away tungod sa kalibutan ug nakakat-on sa pagpaambit sa langit.
• Ang mga Kagang ug ang mga Balod — Usa ka sugilanon sa mananap nga Bisaya gikan sa Panay: ang tibuok lungsod sa mga kagang nga dili makatulog nagmartsa paubos sa dagat aron pahiloman ang sabaan nga mga balod, ug ang ilang higala nga si Pasayan misulay pagpasidaan kanila.
• Ang Unggoy ug ang Aninipot — Usa ka Bisayang sugilanon gikan sa Panay: ang garboso nga si Arnomongo, kapitan sa mga unggoy, mitawag nga talawan sa usa ka gamay nga aninipot tungod kay nagdala kini og suga. Busa nag-inusara si Iput-Iput nga miadto aron atubangon ang tibuok panon, ug midaog siya nga wala mohapak bisan kausa.
• Ngano nga Mokiwal ang Ikog sa mga Iro — Usa ka Bisayang sugilanon sa mga mananap gikan sa Panay: kinahanglang dad-on sa usa ka tigulang nga iro ug sa usa ka mabinantayon nga iring ang usa ka mahikanhong singsing tabok sa usa ka lapad nga suba, ug usa ra kanila ang mopauli aron isulti ang tinuod.