Maria Makiling – Tigbantay sa Kalasangan

Kultural nga kasayuran

Gipatik ni José Rizal ang iyang pagsaysay nga "Mariang Makiling" sa La Solidaridad niadtong 31 sa Disyembre 1890. Ang ngalan nagpasabot og "Maria sa Makiling"; sumala kang Rizal, walay nakahibalo sa iyang tinuod nga ngalan, busa Maria ang gitawag kaniya. Gisaysay ni Rizal nga nagpahulam siya og mga sinina ug alahas sa kabus nga mga tagabaryo alang sa ilang dagkong okasyon, basta ibalik kini uban sa usa ka puti nga dumalaga nga wala pa makapangitlog. Sa dihang dili na siya makita, adunay mibasol sa mga tagabaryo nga wala mag-uli sa ilang gihulam ug wala mohatag og manok; ang uban miingon nga nasakitan siya kay gusto sa mga prayle nga kuhaon ang katunga sa iyang bukid; ug usa ka tigulang nga mangangahoy nagsaysay bahin sa usa ka batan-ong mag-uuma nga iyang gipanalipdan, nga naminyo og laing babaye. Ang pag-ingon og "tabi-tabi po" ("palihug, makaagi ko?") usa ka adlaw-adlaw nga paagi sa mga Pilipino sa pagpangayo og pagtugot sa dili pa moagi sa mga dapit nga gituohang gipuy-an sa dili makita nga mga espiritu. Ang salabat, usa ka init nga ilimnon nga luy-a, giinom kon adunay ubo o sip-on, ug dugay na nga tambal sa balay sa Pilipinas ang dahon sa bayabas.

Mga tinubdan

• Jose Rizal, "Mariang Makiling", La Solidaridad, 1890
• Pilipinong oral nga tradisyon bahin sa Bukid Makiling, Laguna

Ubang mga sugilanon

• Ibong Adarna – Ang Awit nga Makaayo — Gipangita ni Prinsipe Juan ang masilawong Adarna, kansang pito ka awit makaayo sa iyang amahan ug nagpakita nga ang tinuod nga kaisog anaa sa mapailobong kasingkasing.
• Malakas ug Maganda – Ang Unang mga Tawo — Usa ka malumong sugilanon sa paglalang: usa ka gikapoy nga langgam nga walay kapahulayan, mga isla nga gihulog sa langit, usa ka kawayan nga nabuka, ug ang unang duha ka tawo nga magkauban nga nagtukod og puloy-anan.
• Bernardo Carpio – Ang Kusgan nga Lalaki sa Bukid — Si Bernardo Carpio, nga mas kusgan pa kaysa napulo ka lalaki, nakakat-on nga ang kusog alang sa pagpanalipod sa uban, ug usa ka gabii nga may bagyo, kinahanglan niya kini pamatud-an taliwala sa duha ka bukid.
• Daragang Magayon ug ang Bulkan sa Mayon — Usa ka Bikolanong sugilanon bahin kang Daragang Magayon ug Panganoron ug sa matahom nga bukid nga mitungha gikan sa ilang handumanan.
• Ang Nawala nga Kasingkasing sa Manananggal — Usa ka malumong sugilanon sa kagabhion bahin sa usa ka mingaw nga manananggal, usa ka maisog nga bata, ug sa bulawang kasingkasing nga naggiya pauli.
• Ang Tikbalang nga Nahisalaag — Usa ka buotang tikbalang ug usa ka matinabangong magpapanaw ang nagtinabangay aron makit-an ang dalan pauli sa kalasangang gihayagan sa bulan.
• Ang Naghunghong nga mga Pino sa Sagada — Sa gabonon nga agianan sa pino sa Sagada, gitudloan ni Lola si Amaya sa pagpaminaw sa lasang: sa mga langgam, sa sapa, ug sa hangin nga nagpasidaan sa ulan. Samtang gimingaw pa sa iyang lolo, nakat-onan ni Amaya kon unsaon paghinumdom sa iyang pamilya ang ilang mga minahal, ug kon unsaon pagtahod duol sa nagbitay nga mga lungon.
• Ang Higante sa Guiting-Guiting — Nakakat-on si Mara, usa ka batang babaye nga kanunay nagdali, gikan sa tigulang nga mangingisda ug giya nga si Mang Isko nga ang hait nga bukid sa Sibuyan usa ka puy-anan nga angay tahuron, dili premyo nga sakupon.
• Ang Managsoon ug ang Lubi — Sa Camiguin, gidawat sa mainampingon nga si Marco ug sa paspas nga si Paolo ang hagit sa ilang amahan bahin sa lubi, ug nadiskobrehan nila kon unsa ang ilang mahimo kon magkauban.
• Si Bao ug si Unggoy — Usa ka punoan sa saging ang naanod sa suba, ug gusto ni Bao nga bahinon kini nga patas. Gisakmit ni Unggoy ang dahonan nga katunga, unya ang matag usa ka saging, mao nga nakahunahuna si Bao og maalamong ideya. Usa ka pabulang Tagalog bahin sa pagpaambit, ug bahin sa usa ka gamay ug hinay nga bao nga mas nakaila sa suba kaysa bisan kinsa.
• Nganong Biak ang Kuko sa Kabaw — Usa ka pabulang Tagalog gikan sa Laguna: gikataw-an sa usa ka garbosong kabaw ang usa ka hinay nga gamayng bao, ug napildi ang kabaw sa lumba latas sa pito ka lunhaw nga bungtod.
• Ang Banog ug ang Himungaan — Usa ka Tagalog nga leyenda sa mga mananap: usa ka himungaan ang nanghulam sa pulseras nga bulawan sa iyang higala nga si Banog para sa pista, nawala kini samtang nagsayaw siya, ug kinahanglan siyang mohukom kon unsay iyang isulti kang Banog.
• Ang Habol ni Lolo — Usa ka sugilanong Tagalog gikan sa Malabon: sa dihang nakulangan sila sa bugas, nakakita si Nilo ug paagi aron magpabilin si Lolo sa balay, pinaagi sa usa ka gunting ug usa ka daang habol nga may mga badlis.
• Ang Hukmanan sa mga Hayop ni Sinukuan — Usa ka sugilanong Kapampangan bahin kang Sinukuan, ang maalamong maghuhukom sa Bukid Arayat, ug sa usa ka gamay nga langgam nga dili makatulog nga gustong silotan ang saba nga baki.
• Apolaki ug Mayari – Ang Adlaw ug ang Bulan — Usa ka mito sa mga Kapampangan bahin kanila Apolaki ug Mayari, ang anak nga lalaki ug anak nga babaye ni Bathala, nga nag-away tungod sa kalibutan ug nakakat-on sa pagpaambit sa langit.
• Si Angalo ug ang mga Taytayan sa Asin — Usa ka Ilokanong mito: ang higanteng si Angalo nagbutang og ginatos ka taytayan nga kawayan tabok sa dagat alang sa usa ka balay nga puti nga asin, ug gipuyat niya ang natulog nga Kadagatan. Ingon niini nahimong parat ang dagat.
• Ang mga Kagang ug ang mga Balod — Usa ka sugilanon sa mananap nga Bisaya gikan sa Panay: ang tibuok lungsod sa mga kagang nga dili makatulog nagmartsa paubos sa dagat aron pahiloman ang sabaan nga mga balod, ug ang ilang higala nga si Pasayan misulay pagpasidaan kanila.
• Ang Unggoy ug ang Aninipot — Usa ka Bisayang sugilanon gikan sa Panay: ang garboso nga si Arnomongo, kapitan sa mga unggoy, mitawag nga talawan sa usa ka gamay nga aninipot tungod kay nagdala kini og suga. Busa nag-inusara si Iput-Iput nga miadto aron atubangon ang tibuok panon, ug midaog siya nga wala mohapak bisan kausa.
• Ngano nga Mokiwal ang Ikog sa mga Iro — Usa ka Bisayang sugilanon sa mga mananap gikan sa Panay: kinahanglang dad-on sa usa ka tigulang nga iro ug sa usa ka mabinantayon nga iring ang usa ka mahikanhong singsing tabok sa usa ka lapad nga suba, ug usa ra kanila ang mopauli aron isulti ang tinuod.